Nocna Sowa

Pierwsza pomoc
z norweskiej gramatyki

Heisann!

Gdy potrzebujesz błyskawicznej pomocy z norweskiej gramatyki, znajdziesz tu skrót najważniejszych zasad.

Stworzyliśmy to miejsce:

  • na wypadek pilnej potrzeby sprawdzenia jakiejś reguły gramatycznej,
  • by ułatwić poliglotom analizę porównawczą, na etapie wyboru kolejnego, fascynującego języka.

Na wszelki wypadek podziel się tą stroną z innymi (nigdy nie wiesz komu uratujesz życie).


Czas przeszło-teraźniejszy (presens perfektum)

Konstrukcji presens perfektum używamy w kontekście czasu teraźniejszego. Wyróżniamy trzy różne sposoby jego użycia.

  1. Gdy chcemy podkreślić, że czynność zaczęła się w przeszłości i trwa do dziś.
    • Hun har hjulpet oss i mange år.
  2. Gdy chcemy podkreślić, że coś wydarzyło się w przeszłości, ale teraz ma skutki.
    • Hun har brukket beinet.
  3. Gdy chcemy podkreślić, że czynność jest lub będzie zakończona.
    • Han kommer når han har fått gipsen.

Orzeczenie w norweskim czasie przeszło-teraźniejszym składa się z czasownika posiłkowego odmienionego w czasie teraźniejszym oraz czasownika w formie perfektum partisipp (imiesłów przymiotnikowy bierny).

  • har + perfektum partisipp
  • Hun har hjulpet oss.
  • er + perfektum partisipp
  • Han er flyttet.

Część czasowników odmienia się zgodnie z jedną z 4 grup.

Grupa Bezokolicznik Imiesłów przymiotnikowy bierny
1 å bade badet
2 å trene trent
3 å øve øvd
4 å bo bodd

Pozostałe czasowniki mają nieregularną odmianę.

Bezokolicznik Imiesłów przymiotnikowy bierny
å være vært
å hjelpe hjulpet
å sette satt

Czas przeszły (preteritum)

Norweski czas przeszły tworzymy odmieniając czasownik.

Część czasowników odmienia się zgodnie z jedną z 4 grup, pozostałe mają nieregularną odmianę.

Grupa Bezokolicznik Czas przeszły
1 å bade badet
2 å trene trente
3 å øve øvde
4 å bo bodde

Przykład nieregularnej odmiany:

Bezokolicznik Czas przeszły
å være var
å hjelpe hjalp
å sette satte

Czasowniki w czasie przeszłym nie odmieniają się przez osoby, dlatego każde zdanie w czasie przeszłym musi mieć podmiot.

  • Jeg hjalp.
  • Du hjalp.
  • Han hjalp.
  • Hun hjalp.
  • Vi hjalp.
  • Dere hjalp.
  • De hjalp.

Czas przyszły (futurum)

Norweski czas przyszły tworzymy tak samo, jak czas teraźniejszy.

  • Czas teraźniejszy: Jeg reiser nå.
  • Czas przyszły: Jeg reiser neste uke.

Możemy też użyć czasowników modalnych. Skal wyraża plany, zamiary i nakazy.

  • Jeg skal reise neste uke.

Vil wyraża chęć lub przyszłość, na którą nie mamy wpływu.

  • Hun vil hjelpe oss.
  • Det vil regne i morgen.

Inną konstrukcją, która wyraża czas przyszły jest å komme til å.

  • Det kommer til å regne i kveld.

Czas teraźniejszy (presens)

Norweski czas teraźniejszy budujemy poprzez odmianę czasownika. Z reguły polega to na dodaniu końcówki -r, ale część czasowników ma nieregularną odmianę.

  • å hjelpe – hjelper

Norweskie czasowniki nie odmieniają się przez osoby, dlatego każde zdanie w czasie teraźniejszym musi posiadać podmiot.

  • Jeg hjelper.
  • Du hjelper.
  • Han hjelper.
  • Hun hjelper.
  • Vi hjelper.
  • Dere hjelper.
  • De hjelper.

Czas zaprzeszły (preteritum perfektum)

Konstrukcji preteritum perfektum używamy w kontekście czasu przeszłego. Stosujemy ją w celu podkreślenia uprzedniości czasowej danego zdarzenia. Częściej spotkasz go w piśmie niż mowie.

Orzeczenie w norweskim czasie zaprzeszłym składa się z czasownika posiłkowego odmienionego w czasie przeszłym oraz czasownika w formie perfektum partisipp (imiesłów przymiotnikowy bierny).

  • hadde + perfektum partisipp
  • Hun hadde spist frokost.
  • var + perfektum partisipp
  • Han var flyttet.

Czasowniki modalne (modale hjelpeverb)

Najczęściej używane czasowniki modalne to:

Bezokolicznik Czas teraźniejszy
å måtte
å kunne kan
å ville vil
å skulle skal
å burde bør
å la lar

Gdy orzeczenie składa się z czasownika modalnego oraz drugiego czasownika, nie stawiamy między nimi znaku bezokolicznika å.

  • Hun må reise bort.
  • Hun kan hjelpe oss.
  • Hun vil få et plaster.

Czasowniki modalne w czasie przeszłym

Najczęściej używane czasowniki modalne to:

Bezokolicznik Czas przeszły
å måtte måtte
å kunne kunne
å ville ville
å skulle skulle
å burde burde
å la lot

Gdy orzeczenie składa się z czasownika modalnego w czasie przeszłym oraz drugiego czasownika, nie stawiamy między nimi znaku bezokolicznika å.

  • Hun måtte reise bort.
  • Hun kunne hjelpe oss.
  • Hun ville få et plaster.

Dopełnienie (predikat)

Dopełnienie to część zdania, która wskazuje na przedmiot (obiekt) czynności, którą wykonuje podmiot (w stronie czynnej).

Dopełnienie z reguły odpowiada na pytania: komu? co? kogo? czego? o kim? o czym? z kim? z czym?

  • Hun hjelper meg.
  • Hun har ikke noen hund.
  • Hun snakker om oss.
  • Hun snakker med meg.

Dopełnienie dzielimy na bliższe (direkte), przyimkowe (preposisjonsobjektet) oraz dalsze (indirekte). Dopełnienie dalsze jest z reguły “odbiorcą” dopełnienia bliższego.

  • Hun gir en gave til meg.

Następstwo czasów w mowie zależnej

Następstwo czasów to zmiana czasu zdania podrzędnego zgodnie ze zdaniem nadrzędnym.

Gdy zdanie nadrzędne jest w czasie teraźniejszym (jeg sier at...), zdanie podrzędne może być w każdym czasie.

Zdanie proste Mowa zależna w czasie teraźniejszym
Hun hjelper meg. Jeg sier at hun hjelper meg.
Hun skal hjelpe meg. Jeg sier at hun skal hjelpe meg.
Hun har hjulpet meg. Jeg sier at hun har hjulpet meg.
Hun hjalp meg. Jeg sier at hun hjalp meg.

Gdy zdanie nadrzędne jest w czasie przeszłym (jeg sa at...), zdanie podrzędne zmienia czas zgodnie ze schematem:

  • presenspreteritum
  • futurumpreteritum futurum
  • presens perfektumpreteritum perfektum
  • preteritumpreteritum lub preteritum perfektum
  • Czas preteritum może pozostać bez zmian (nowoczesne podejście) lub zmienić się w preteritum perfektum (tradycyjne podejście).

Przykład następstwa czasu.

Zdanie proste Mowa zależna w czasie przeszłym
Hun hjelper meg. Jeg sa at hun hjalp meg.
Hun skal hjelpe meg. Jeg sa at hun skulle hjelpe meg.
Hun har hjulpet meg. Jeg sa at hun hadde hjulpet meg.
Hun hjalp meg. Jeg sa at hun hjalp meg.
Hun hjalp meg. Jeg sa at hun hadde hjulpet meg.

Zdanie w mowie zależnej (po spójniku at) jest w szyku podrzędnym.


Okolicznik (adverbial)

Okolicznik to część zdania, która uzupełnia orzeczenie o dodatkowe informacje. Wyróżniamy kilka różnych okoliczników.

Okolicznik Przykłady
1 sposobu (jak? w jaki sposób?) raskt / best / fint
2 miejsca (gdzie?) her / i Norge / på taket
3 czasu (kiedy?) nå / i dag / for 5 dager siden
4 przyczyny (dlaczego?) til å hjelpe / fordi mannen hennes er stygg

Okoliczniki stawiamy w zdaniu zgodnie z powyższą kolejnością.

  • Vi hjelper henne her i dag fordi hun har problemer med norsk.

Okolicznik zdaniowy (setningsadverbial)

Okolicznik zdaniowy pełni funkcję wzmacniającą lub osłabiającą treść całego zdania.

Najczęściej używane okoliczniki zdaniowe to:

  • ikke
  • alltid
  • aldri
  • ofte
  • bare
  • dessverre
  • gjerne
  • nok
  • også
  • snart

Okolcznik zdaniowy ma swoje wyznaczone miejsce w zdaniu. W zdaniu prostym jest zawsze na 4 pozycji (po pierwszym czasowniku). W zdaniu podrzędnym jest zawsze na 3 pozycji (przed pierwszym czasownikiem).


Orzeczenie (verbal)

Orzeczenie to część zdania, która opisuje czynność podmiotu. Orzecznie może być pojedyncze albo złożone.

Pojedynczym orzeczeniem może być czasownik w trybie rozkazującym, w czasie teraźniejszym lub czasie przeszłym.

  • Hjelp!
  • Hun hjelper.
  • Hun hjalp.

Orzeczenie złożone składa się z:

  1. czasownika pomocniczego (łącznika), który może być w czasie teraźniejszym lub przeszłym,
  2. głównego czasownika (orzecznika czasownikowego), który może być w bezokoliczniku lub w postaci imiesłowu.
  • Hun liker å hjelpe.
  • Hun har hjulpet.
  • Hun hadde hjulpet.

Podmiot (subjekt)

Podmiot to część zdania, która (w stronie czynnej) oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem.

Podmiotem w zdaniu może być każdy rzeczownik, nazwa, imię lub zaimek. Wszystkie zdania (oprócz trybu rozkazującego) muszą mieć podmiot.

  • Hun hjelper.
  • Fjorden er lang.
  • Det regner.
  • Noen kommer.
  • Norge er vakker.

Przymiotnik (adjektiv)

Norweskie przymiotniki mają trzy formy regularne:

  1. formę podstawową dla rzeczowników rodzaju en i ei w formie nieokreślonej,
  2. końcówkę -t dla rzeczowników rodzaju et w formie nieokreślonej,
  3. końcówkę -e dla rzeczowników w liczbie mnogiej i określonej.
liczba pojedyncza liczba mnoga
forma nieokreślona forma określona forma nieokreślona forma określona
en fin sirup den fine sirupen fine siruper de fine sirupene
ei fin pille den fine pilla fine piller de fine pillene
et fint plaster det fine plasteret fine plastre de fine plastrene

Niektóre przymiotniki mają nieregularną odmianę. Najczęściej używanym jest liten:

liczba pojedyncza liczba mnoga
forma nieokreślona forma określona forma nieokreślona forma określona
en liten tablett den lille tabletten små tabletter de små tablettene
ei lita pille den lille pilla små piller de små pillene
et lite plaster det lille plasteret små plastre de små plastrene

Formy określonej przymiotnika używamy również przy zaimkach dzierżawczych, wyrażeniach określających przynależność i zwrotach grzecznościowych.


Przymiotnik: stopniowanie

Norweskie przymiotniki możemy stopniować dodając do nich końcówki -ere oraz -est.

  • pen – penerepenest

Stopień wyższy to komparativ i używamy go przy porównaniach dwóch rzeczy, spraw lub osób. W porównaniach używamy przyimka enn.

  • Hun er penere enn meg.

Stopień najwyższy to superlativ i używamy go przy wyodrębnianiu jednej rzeczy, sprawy lub osoby spośród określonej grupy. Nawet dwie rzeczy mogą tworzyć grupę. W takich porównaniach często używamy przyimka av.

  • Hun er penest av oss.



Rzeczownik (substantiv)

Norweskie rzeczowniki mają cztery formy: nieokreśloną w liczbie pojedynczej, określoną w liczbie pojedynczej, nieokreśloną w liczbie mnogiej i określoną w liczbie mnogiej.

liczba pojedyncza liczba mnoga
forma nieokreślona forma określona forma nieokreślona forma określona
en sirup sirupen siruper sirupene
ei pille pilla piller pillene
et plaster plasteret plastre plastrene

Formę określoną w liczbie pojedynczej tworzymy poprzez dodanie końcówek zgodnie z rodzajem rzeczownika.

  • męski – końcówka -en
  • żeński – końcówka -a
  • nijaki – końcówka -et

Liczbę mnogą w formie nieokreślonej tworzymy poprzez dodanie końcówki -er

Liczbę mnogą w formie określonej tworzymy poprzez dodanie końcówki -ene

Od tych zasad są jednak wyjątki.


Rzeczownik: dopełniacz (genitiv)

Każdy norweski rzeczownik może otrzymać formę genitiv dzięki końcówce -s. Jest to forma określająca przynależność.

  • kvinnas hus

Rzeczownik z końcówką -s jest “właścicielem” rzeczownika, który postawimy po nim. Pierwszy rzeczownik może być w dowolnej formie, drugi musi być w formie nieokreślonej.

  • kvinnes hus
  • kvinners hus
  • kvinnenes hus

Rzeczownik: rodzaje

W bokmål są dwa systemy podziału rzeczowników wg rodzaju.

Trzy rodzaje (system radykalny):

  • maskulinum (męski) – rodzajnik en
  • feminimum (żeński) – rodzajnik ei
  • nøytrum (nijaki) – rodzajnik et

Dwa rodzaje (system konserwatywny):

  • utrum (wspólny) – rodzajnik en
  • nøytrum (nijaki) – rodzajnik et

Rodzaj żeński, wbrew plotkom, nie jest w zaniku. Oba systemy są w pełni poprawne i równie popularne. Który system wybierzesz, zależy tylko od Ciebie.

(PS: W nynorsk zawsze używa się trzech rodzajów.)


Rzeczownik: wyjątki w odmianie

Rzeczowniki jednosylabowe rodzaju nijakiego (et) nie otrzymują końcówki -er.

liczba pojedyncza liczba mnoga
forma nieokreślona forma określona forma nieokreślona forma określona
et fly flyet fly flyene
et tog toget tog togene

Niektóre rzeczowniki rodzaju nijakiego (et) odmieniają się na dwa sposoby w formie określonej mnogiej.

et barn barnet barn barnene
et barn barnet barn barna

Rzeczowniki zakończone na -er rodzaju męskiego, otrzymują końcówkę -e w formie nieokreślonej mnogiej oraz końcówkę -ne w formie określonej mnogiej.

en genser genseren gensere genserne

Część rzeczowników zakończonych na -er lub -el traci samogłoskę e w rdzeniu w liczbie mnogiej. Dodatkowo podwójna spółgłoska ulega redukcji.

et plaster plasteret plastre plastrene
en sykkel sykkelen sykler syklene

Spójniki podrzędne (subjunksjon)

Prawie wszystkie spójniki w języku norweskim wprowadzają zdanie podrzędne. Są to między innymi:

  • at
  • hvis
  • om
  • fordi
  • når
  • da
  • siden
  • som
  • selv om
  • til tross for at
  • ettersom
  • mens

Łącząc dwa zdania spójnikiem podrzędnym, zdanie nadrzędne będzie miało szyk prosty, a zdanie podrzędne (po spójniku) będzie miało szyk podrzędny.

  • Hun sier at han ikke hjelper henne.

Spójniki współrzędne (konjunksjon)

W języku norweskim jest 5 spójników współrzędnych.

  • og
  • men
  • eller
  • for

Łącząc dwa zdania jednym z tych spójników, oba będą miały szyk prosty.

  • Han prater og hun trener.
  • Han prater ikke, og hun trener ikke.

Strona bierna (passiv)

Norweską stronę bierną tworzymy na dwa sposoby.

Końcówka -s

  • Jeg lukker dørene. → Dørene lukkes.

Strony biernej z końcówką -s używamy głównie w czasie teraźniejszym oraz z czasownikami modalnymi.

Czasownik bli

  • bli + perfektum partisipp
  • Dørene blir lukket.

Stronę bierną z czasownikiem bli możemy tworzyć we wszystkich czasach.


Szyk zdania nadrzędnego (prostego)

Uproszczony schemat norweskiego szyku zdania:

  • podmiot + orzeczenie + ikke + co? jak? gdzie? kiedy? dlaczego?
  • Hun løpte raskt til apoteket i går til å kjøpe et plaster.

Pełny schemat norweskiego szyku prostego:

  1. Przedpole
  2. Orzeczenie lub łącznik
  3. Podmiot
  4. Okolicznik zdaniowy
  5. Orzecznik czasownikowy
  6. Dopełnienie bliższe, dopełnienie dalsze, orzecznik rzeczownikowy
  7. Okoliczniki sposobu, miejsca, czasu, przyczyny

Szyk zdania podrzędnego

Zdania podrzędne są częścią zdania głównego (które jest w szyku prostym). Z reguły nie budujemy samych zdań podrzędnych.

  1. Spójnik podrzędny
  2. Podmiot
  3. Okolicznik zdaniowy
  4. Orzeczenie lub łącznik
  5. Orzecznik czasownikowy
  6. Dopełnienie bliższe, dopełnienie dalsze, orzecznik rzeczownikowy
  7. Okoliczniki sposobu, miejsca, czasu, przyczyny

Tryb rozkazujący (imperativ)

Norweski tryb rozkazujący tworzymy poprzez skrócenie końcówki -e.

  • å hjelpe – Hjelp!

Zdania w trybie rozkazującym nie mają podmiotu.

  • Hjelp mye!

Rzeczowniki, które nie mają końcówki -e są takie same w formie rozkazującej i w bezokoliczniku.

  • å si – Si!

Zaimki dzierżawcze (eiendomspronomen)

Są to słowa z kategorii determinativ, które określają przynależność rzeczownika do kogoś lub czegoś.

  • Det er hennes plaster.

Zaimki dzierżawsze odnoszą się do zaimków osobowych. Dodatkowo odmieniają się zgodnie z rodzajem i liczbą rzeczownika, którego dotyczą.

Osoba EN EI ET liczba mnoga
jeg min mi mitt mine
du din di ditt dine
han hans hans hans hans
hun hennes hennes hennes hennes
vi vår vår vårt våre
dere deres deres deres deres
de deres deres deres deres

Zaimki dzierżawcze: użycie

Gdy zaimek dzierżawczy stoi za rzeczownikiem, rzeczownik musi być w formie określonej. Taka fraza ma neutralny wydźwięk.

  • plasteret hennes

Gdy zaimek dzierżawczy stoi przed rzeczownikiem, rzeczownik musi być w formie nieokreślonej, a akcent pada na zaimek.

  • hennes plaster

Problematyczne może być czasem rozróżnienie zaimków dzierżawczych i zwrotnych dzierżawczych.

  1. Hun drikker sirupen sin.
  2. Hun drikker sirupen hennes.

W pierwszym zdaniu sin jest zaimkiem zwrotnym – tzn. odnosi się do podmiotu hun. Ona pije swój syrop.

W drugim zdaniu zaimek hennes nie odnosi się do podmiotu. Ona pije czyjś (jej) syrop.


Zaimki dzierżawcze: zwrotne (refleksive eiendomspronomen)

Są to słowa z kategorii determinativ, które określają przynależność rzeczownika do podmiotu.

  • Hun tar plasteret sitt.

Zaimki zwrotne dzierżawcze muszą być zgodne z podmiotem. Dodatkowo odmieniają się zgodnie z rodzajem i liczbą rzeczownika, którego dotyczą.

Osoba EN EI ET liczba mnoga
jeg min mi mitt mine
du din di ditt dine
han sin si sitt sine
hun sin si sitt sine
vi vår vår vårt våre
dere deres deres deres deres
de sin si sitt sine

Zaimki osobowe (personlige pronomen)

Zaimek osobowy to część mowy, która zastępuje rzeczownik. Używamy ich, gdy zaimek pełni funkcję podmiotu.

Norweskie zaimki osobowe (w formie mianownika) to:

liczba pojedyncza liczba mnoga
1. osoba jeg vi
2. osoba du dere
3. osoba han
hun
den
det
de

Den oraz det odnoszą się do przemiotów, spraw lub zwierząt.

Det może też pełnić funkcję podmiotu zastępczego w zdaniach, w których nie ma wykonawcy czynności (śnieży, wieje, pada, itp).

De odnosi się zarówno do ludzi jak i przedmiotów.


Zaimki osobowe w formie dopełnienia (personlige pronomen i objekt form)

Zaimków osobowych w formie dopełnienia używamy, gdy zaimek pełni funkcję dopełnienia i nie odnosi się do podmiotu.

Norweskie zaimki osobowe w formie dopełnienia to:

liczba pojedyncza liczba mnoga
1. osoba meg oss
2. osoba deg dere
3. osoba ham
henne
den
det
dem
  • Hun hjelper ham.

Zaimki pytające (spørrepronomen)

Zaimki pytające wykorzystujemy w pytaniach o osobę, miejsce, rzecz, przyczynę, sposób lub czas. Stawiamy je na pierwszym miejscu zdań pytających. Najczęściej używane to:

  • Hva?
  • Hvem?
  • Hvor?
  • Når?
  • Hvordan?
  • Hvorfor?
  • Hvilken / Hvilket / Hvilke?

Zaimki pytające umieszczamy na pierwszym miejscu zdania (przedpolu).

  • Hvordan kan jeg hjelpe deg?
  • Hvilken sirup vil du ha?
  • Hva sa du?


Znak bezokolicznika å

Gdy orzeczenie składa się z dwóch czasowników, pierwszy z nich odmieniamy zgodnie z czasem, w którym mówimy, a drugi pozostawiamy w formie bezosobowej (bezokolicznik) wraz ze znakiem å.

  • Hun liker å hjelpe.
  • Hun trenger å drikke sirup.
  • Hun ønsker å få et nytt plaster.

Wyjątkiem są czasowniki modalne, po których nie używamy znaku bezokolicznika å.

Gdy poznajesz nowe czasowniki, polecamy zapisywać je razem ze znakiem bezokolicznika. Dzięki temu łatwiej zapamiętasz, że dane słowo jest czasownikiem.

  • å hjelpe – pomagać
  • å trenge – potrzebować
  • å få – dostać
Spis treści ↓
  1. Czas przeszło-teraźniejszy (presens perfektum)
  2. Czas przeszły (preteritum)
  3. Czas przyszły (futurum)
  4. Czas teraźniejszy (presens)
  5. Czas zaprzeszły (preteritum perfektum)
  6. Czasowniki modalne (modale hjelpeverb)
  7. Czasowniki modalne w czasie przeszłym
  8. Dopełnienie (predikat)
  9. Następstwo czasów w mowie zależnej
  10. Okolicznik (adverbial)
  11. Okolicznik zdaniowy (setningsadverbial)
  12. Orzeczenie (verbal)
  13. Podmiot (subjekt)
  14. Przymiotnik (adjektiv)
  15. Przymiotnik: stopniowanie
  16. Przymiotnik: stopniowanie nieregularne
  17. Przymiotnik: stopniowanie opisowe
  18. Rzeczownik (substantiv)
  19. Rzeczownik: dopełniacz (genitiv)
  20. Rzeczownik: rodzaje
  21. Rzeczownik: wyjątki w odmianie
  22. Spójniki podrzędne (subjunksjon)
  23. Spójniki współrzędne (konjunksjon)
  24. Strona bierna (passiv)
  25. Szyk zdania nadrzędnego (prostego)
  26. Szyk zdania podrzędnego
  27. Tryb rozkazujący (imperativ)
  28. Zaimki dzierżawcze (eiendomspronomen)
  29. Zaimki dzierżawcze: użycie
  30. Zaimki dzierżawcze: zwrotne (refleksive eiendomspronomen)
  31. Zaimki osobowe (personlige pronomen)
  32. Zaimki osobowe w formie dopełnienia (personlige pronomen i objekt form)
  33. Zaimki pytające (spørrepronomen)
  34. Zaimki zwrotne (refleksive pronomen)
  35. Znak bezokolicznika Å